0 قلم کالا - 0 تومان
سبد خرید شما خالی می باشد.
محصولات شما بروزرسانی قیمت
مقالات

مقالات (1)

مقدمه:
اضطراب یک حالت برانگیختگی درعین حال روانی و بدنی است که در دوران نوجوانی به وضوح دیده می‌شود. این حالتها موجب وقفه درسطوح مختلف زندگی(‌ارتباطی، تحصیلی، جسمی و ....) می‌شود. از آنجا که موسیقی دراین دوران اهمیت خاصی پیدا می‌کند، می‌تواند به عنوان ابزار درمانگری مورد استفاده قرار گیرد. در پژوهشهای مختلفی تاثیر موسیقی غربی بر انواع اختلالات روانی ( مانند افسردگی، اضطراب و...) و جسمی ( مانند بیمایهای قلبی ، سردرد میگرن مزمن و ...) بررسی شده (‌زاده محمدی، 1384) اما در رابطه با تاثیر موسیقی ایرانی پژوهشهای کمی انجام شده است به همین دلیل پژوهش موردنظر به مقایسه تاثیر موسیقی ایرانی و غربی بر اضطراب نوجوانان می‌پردازد.
بیان مسئله اضطراب به منزله بخشی از زندگی هرانسان در همه افراد درحدی اعتدال آمیز وجود دارد و دراین حد به عنوان پاسخی سازش یافته تلقی می‌‌ود. بنابراین یکی از مولفه‌های ساختار شخصیت وی را تشکیل می‌دهدو از این زاویه است که پاره‌ای از اضطرابهای دوران کودکی و نوجوانی را می‌توان بهنجار دانست(دادستان، 1383)‌ کتل و همکاران او اضطراب را این طور تعریف کرده‌اند: اززاویه درون بینی ، اضطراب به منزله فقدان آرامش، تردید، عدم اعتماد و بی کفایتی در تسلط بر موقعیت‌ها است و به نظر محصول فرعی هرنوع تحریک کشاننده‌ شدیدی است که در برابر آن پاسخ‌های مهار شده و متناسب امکان پذیر نیستند ( کراز، 1381 ) بندرت اتفاق می‌افتد که درخلال فرایند نوجوانی، بحرانهای اضطراب مشاهد نشوند. گاهی این اضطراب به طور ناگهانی و زمانی به صورت تدریجی ظاهر می‌شود. گاهی فراگیر است و زمانی به احساس مبهم و پراکنده‌ای محدود می‌گردد؛ گاهی هفته‌ها طول می‌کشد و زمانی بالعکس، فقط در خلال چند ساعت پایان می‌پذیرد؛ اما صرف نظر از چگونگی بروز، شدت و مدت آن، اضطراب یک احساس بنیادی است که کمترنوجوانی با آن بیگانه است(‌دادستان، 1383) برای کاهش اضطراب روشهای مختلفی وجود دارد( مانند : دارودرمانگری، خود آموزش دهی، تنش زدایی و پسخوراند زیستی ) همچنین می‌توان به تاثیر مثبت موسیقی بر کاهش اضطراب اشاره کرد که طبق تحقیات انجام شده این تاثیر کاملاً معنادار بوده است ( مولانایی، قادری و عابدی و سید الشهدایی، 1382). انجمن موسیقی درمانی[ موسیقی درمانگری ] آمریکا ، موسیقی درمانگری را استفاده از موسیقی برای اهداف درمانگری شامل تجدید، ایجاد و تقویت سلامت بدنی و روانی تعریف می‌کند(1997 به نقل از زاده محمدی، 1384) در موسیقی درمانگری دو روش فعال و غیر فعال رواج بسیاری دارد، روش غیرفعال، شنیدن موسیقی و روش فعال نواختن ، خواندن و حرکت‌های موزون و بحث و گفتگو پیرامون موسیقی است . درموسیقی درمانگری غیر فعال عمده تاثیر در برانگیختن و تاثیرگذاری بر واکنشهای عاطفی و ذهنی ، حسی و حرکتی، تحریک و هماهنگ می‌شود( زاده محمدی ،‌ 1384) در موسیقی درمانگری از انواع سازه‌های کلاسیک، ملی و محلی و حتی سازه‌ها و ابزارهای صوتی دست ساز ، برحسب نیاز استفاده می‌شود، همچنین به فرهنگ و عادتهای شنوایی فرد توجه می‌شود( زاده محمدی. 1384) تحقیقات نشان داده که تاثیر شنیداری موسیقی از راه کاهش هورمونهای استرس[ تنیدگی] افزایش خیال، احساس مثبت، جلب توجه و افزایش ایمنی بدن است( پترز، 1380) با توجه به مطالبی که شرح آن داده شد، مساله اصلی تحقیق حاضر، بررسی تاثیرموسیقی درمانگری بر اضطراب دختران دبیرستانی است. بدین ترتیب پژوهش حاضر به منظور پاسخ به پرسشهای زیر انجام شده : آیا موسیقی درمانگری بر اضطراب دختران دبیرستانی تهران اثر دارد؟ آیا تاثیرموسیقی درمانگری بر اضطراب برحسب نوع موسیقی به کار رفته ( ایرانی یا غربی) متفاوت است؟
اهداف:
هدف اصلی این پژوهش بررسی تاثیر موسیقی درمانگری براضطراب و مقایسه تاثیر موسیقی ایرانی و غربی بر اضطراب دانش آموزان دبیرستانی است. ضرورت و اهمیت پژوهش اهمیتی که امروزه موسیقی در آموزش و پرورش و انتقال احساسات و حالات روحی انسانها دارد سبب شده است که دیگر آن را یک سرگرمی و تفنن تلقی نکنند. بلکه پیوندی نزدیک با واقعیات و حرکات زندگی روزمره داشته و جزئی از زندگی به حساب می‌آید. از همین رو در کشورهای مترقی و پیشرفته، موسیقی از جایگاه خاصی برخوردار بوده و برای آموزش آن برنامه‌های دقیقی تنظیم شده است. اما در کشورما موسیقی به عنوان یک هنر زیبا و با ارزش از جایگاه والایی برخوردار نیست. لذا باید دراحیای این هنر زیبا بکوشیم و با برنامه ریزی و براساس تحقیقات تلاش نماییم موسیقی اصیل را به نوجوانان بشناسانیم، چراکه موسیقی هنری است که با روح و روان آدمی سروکاردارد و بسط و گسترش آن در جامعه می‌تواند راه گشای بسیاری از مشکلات از جمله اضطراب دوران نوجوانی باشد و باعث ارتقاء سلامت روانی در جامعه می‌شود( عصاریان، 1383) باید به این نکته توجه داشت که انسان آنچه را بدان رغبت و شوق فهمیدن دارد و طی عمل و فعالیت شخصی می‌آموزد واقعاً یاد می‌‌گیردو جزء وجودی خود می‌کند پس آموزش اجباری و یکنواخت دراین زمینه نمی‌تواند موثر باشد و تنها یک واحد درسی را به برنامه نوجوانان اضافه کرده‌ایم(میرهادی، 1383) این پرسش همواره مطرح بوده است که هرکس باید روزانه چه اندازه موسیقی گوش دهد؟ این سوال کلی مانند این است که بپرسیم هرکس روزانه چقدر غذا یا پروتئین و چربی مصرف کند. یک پاسخ کلی وجود دارد که برای مثال افراد سالم روزانه صد گرم پروتئین نیاز دارند اما این پاسخ برای هرکس معنا و کاربرد دقیق ندارد . درمورد پاسخ کلی این است که شنیدن نیم ساعت موسیقی برای عموم کافی است اما ممکن است به دلایل درونی و نیازهای ذهنی و یا فیزیولوژیک این مقدار برای فرد لازم نباشد و برای فرد دیگری یک ساعت هم کم باشد . برای استفاده از موسیقی نخست باید به موسیقی خوب عادت کنیم، آثار ملی و اصیل را خوب و با هشیاری درک کنیم و تنها به موسیقی برای شور و حال و یا تلفن گوش نکنیم. راه اصلی فهمیدن موسیقی و پرورش ذوق آن تنها در تمرین شنیدن و خوب شنیدن موسیقی است. نواختن موسیقی یا دانستن نت شرط اصلی نیست. این مسئله اهمیت و ضرورت فعالیت دراین راستا را نشان می‌دهد( زاده محمدی، 1384) .
فرضیه پژوهش
تنها فرضیه پژوهش حاضر این است که، موسیقی درمانگری باعث کاهش اضطراب دختران دبیرستانی می‌شود. با توجه به عدم دستیابی به پژوهشهای داخل کشور که تاثیر موسیقی غربی و ایرانی را بر اضطراب بررسی کرده باشد، پژوهش حاضر بدون طرح فرضیه برای سوال دوم تحقیق، آنرا مورد جستجو قرار داده است. متغیرها متغیرهای تحقق حاضر عبارتند از: متغیر مستقل: موسیقی درمانگری متغیر وابسته: اضطراب متغیر کنترل: سن، جنس، مقطع تحصیلی تعریف مفهومی و عملیاتی متغیرها: تعریف مفهومی موسیقی درمانگری: استفاده از موسیقی برای اهداف درمانگری شامل: تجدید، ایجاد و تقویت سلامت بدنی و روانی (1997 به نقل از زاده محمدی، 1384) تعریف موسیقی درمانگری توسط انجمن ملی موسیقی درمانی: موسیقی درمانگری بکارگیری موسیقی در تکمیل هدف‌های درمانی، ترسم تداوم وبهبود سلامت جسمی و روانی است، هدف درمانگر در استفاده از موسیقی در امر درمان فراهم کردن تغییرات مطلوب در درمان است. چنین تغییراتی افراد را برای طی کردن درمان برای درک وسیع از خودشان و دنیای پیرامون خودشان و سازگاری خیلی عالی جامعه قادر می‌کند. به عنوان عنصری از تیم درمانی موسیقی درمانگر حرفه‌ای در تحلیل مشکلات افراد در طرح هدف‌های کلی درمان قبل از طرح و اجرای فعالیت‌های موسیقی خاص شرکت می‌کند. ارزیابیهای متفاوت برای تعیین اثربخشی روش‌های بکار گرفته شده انجام می‌شود(هری، 1998) تعریف موسیقی درمانگری توسط جامعه موسیقی درمانی نیوزیلند: موسیقی درمانی ابزار نیرومند و مفید برای ایجاد رابطه با کودکان و بزرگسالان در حمایت یادگیری و درباره یادگیری در زمینه‌های هیجانی ،اجتماعی، جسمانی و عقلانی است ، اینها شامل بکارگیری موسیقی برای پیشگیری و توان بخشی هدفها می‌‌باشد موسیقی درمانگری فراوان در محیط‌های گوناگون با افراد و گروههای گوناگون بکار گرفته می‌شود ( هری، 1998). موسیقی هنری است که با استفاده از گزینش اصوات ویژه و ترکیب کردن آنها با یکدیگر به وسیله اصول و قوانین خود، بیان مقصود می‌کند،. موسیقی ایرانی مجموعه‌ای از نغمه‌هایی که هرکدام برآمده از اقلیم یا منطقه خاصی از ایران است که به 7 دستگاه تقسیم شده است، دستگاه چهارگاه و ماهور به عنوان موسیقی صبحگاهی انتخاب شده است. درموسیقی غربی از آثار دو نوازنده مکتب کلاسیک به نامهای آمادئوس موتزارت و لودویک وان بتهوون استفاده شد. ( مهدوی، 1382) ـ
تعریف عملیاتی موسیقی درمانگری:
پخش کردن موسیقی انتخابی، بحث و گفتگو در مورد موسیقی و مفاهیم آن و آواگریهای گروهی در طول یکماه، سه روز در هفته و هر روز به مدت 20 دقیقه، قبل از شروع کلاس درس[ ساعت7:40 تا8] هرجلسه کار با گفتگو و بحث آغاز می‌شده و دانش آموزان را با یکی از مفاهیم موسیقی یا کاربرد و تاریخچه و یا سازهای موسیقی آشنا می‌ساختیم سپس یک آواگری گروهی انجام می‌شد و در پایان موسیقی موردنظر پخش می‌شد. فهرست آهنگهای پخش شده در جدول زیرآورده شده است. تعریف مفهوم اضطراب: یک حالت نگرانی، برانگیختگی و ناراحتی درعین حال روانی و بدنی است که براثر احساس ناامنی و تیره روزی قریب الوقوع در فرد به وجود می‌آید و دارای یک مولفه روانی و یک مولفه بدنی است( دادستان، 1376) تعریف عملیاتی اضطراب: برای سنجش اضطراب دانش آموزان از پرسشنامه کتل استفاده شده که دامنه نمرات از صفر تا 10 است و نمرات بالای 7 به عنوان اضطراب بالا درنظر گرفته شده. فصل دوم: گستره نظری و پیشینه پژوهشی اضطراب: اضطراب مانند هر حالت هیجانی دیگر دارای یک مولفه روانی و یک مولفه بدنی است که می‌توان تظاهرات بالینی آن را در سطوح مختلف رفتاری، بدنی، ارتباطی و شناختی متمایز ساخت. تجلی اضطراب درسطح رفتاری به صورت خشم، پرخاشگری، ناتوانی در مهار حرکتی که براساس بی‌نظمی حرکات، لرزش و جزآن مشاهده شدنی است، توصیف می‌شود. در سطح رفتارهای اجتماعی می‌توان پرحرفی یا سکوت مفرط، تشویش و بین از مردم و ترس از دست داد مهار خود در موقعیت‌های اجتماعی را به منزله شیوه بیان اضطراب در سطح رفتاری دانست، نشانه‌های اضطراب در سطح بدنی براساس شاخصهای فیزیولوژیکی مانند تغییر ضربان قلب، افزایش فشار خون، بحرانهای تنفسی، افزایش قابل ملاحظه ضربان نبض ، خشک شدن دهان، پریدگی رنگ، تهوع، استفراغ، افزایش فعالیت مثانه و ازسوی دیگر به حسب تظاهرات جسمانی چون سردرد ، دل درد یا اختلالهای هاضمه ، روان بی اشتهایی ، اختلالهای خواب و جز آن مشاهده می‌شود. تظاهرات اضطراب در سطح شناختی را باید با درنظر گرفتن سطح مشخص ساخت. اگر اضطراب خفیف در قالب افزایش هشیاری و توانایی حل مساله تجلی می‌یابد، به عکس اضطراب شدید موجب اختلال در توانایی تمرکز و قدرت حافظه ، تحریف ادراک و محدود کرن قلمرو آن، از دست دادن جزئیات، تقلیل مهارتهای حل مساله، زوال تفکر، منطقی و جز آن می‌شود(کارسن و ارنولد، 1996 به نقل از نمعت طاوسی، 1378).
پژوهشهای سرگ و ویتنی(1992 به نقل از ضیایی و امیری) در مورد رابطه بین اضطراب رگه ‌حالت با حافظه نشان داده‌اند که ظرفیت حافظه کوتاه مدت در اثر اضطراب تغییر می‌کند، یافته‌‌های فلیپ(1995 به نقل از ضیایی و امیری) نیز این نکته را آشکار کرده‌اند که توانایی حافظه کوتاه مدت آزمودنیهایی که نمره‌های بالایی در اضطراب کسب می‌کند در موقعیت تنیدگی‌زا کاهش می‌یابد. در سال 1375، جمالی، مرجانی و معتمدی تحقیقی با عنوان بررسی شیوع اضطراب آشکار وپنهان و عوامل موثر برآن در دانش آموزان دبیرستانی در شهر قاسم آباد اسلامشهر انجام داد. دراین تحقیق اضطراب به عنوان شایعترین اختلال روانی موجود و عامل مهمی در بروز ناسازگاریهای اجتماعی و اختلال در یادگیری و سلامت روانی مورد مطالعه قرار گرفت و شیوع اضطراب‌آشکار و پنهان وعوامل موثر بر تاثیر اضطراب بر وضعیت تحصیلی در بیرستانهای روزانه دولتی قاسم آباد اسلامشهر بررسی گردید ، برای تعیین شیوع اضطراب از آزمون هنجاریابی شده اشپیل برگر استفاده شد. پرسشنامه بصورت گروهی تکمیل گردید. این بررسی بر روی 793 دانش آموز ودر محدوده سنی 14 تا 21 سال بصورت نمونه‌گیری چند مرحله‌ای درچهار پایه تحصیلی اول تا چهارم دبیرستان و در سه رشته علوم انسانی، ریاضی و تجربی انجام شد. در جمعیت مورد مطالعه 15% اضطراب آشکار و 1/20% اضطراب پنهان وجود دارد.
موسیقی :
هرچند موسیقی علم جدیدیاست ولی تاثیر موسیقی بر روان انسان از قرنها پیش شناخته شده بود افلاطول فیلسوف بزرگ یونانی در دو هزار سال پیش ابراز می‌دارد که: « موسیقی برای ارائه حیات بشر ضروری است و قوه تدقیق، هوش، حس مشاهده و استنباط عواطف روحی بشر را می‌افزاید ، شما تقلیل‌ترین روح را در اختیار من بگذارید، من قادرم به نیروی موسیقی، ثقل و کدورت عارضی را از درون او زدوده، مردی هوشمند و سلحشور به شما تحویل دهم.»‌( صادقی، 1382) در مورد کارکرد موسیقی در پژشکی و بیماریهای اضطرابی، پژوهش‌های متعددی انجام شده که می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: از اثرات مهم موسیقی که توجه فیزیولوژیست‌ها را به خودمعطوف ساخته، افزایش فعالیت سیستم اتونوم و سیستم ایمنی بدن است. دراین رابطه آزمایشاتی بر روی یکسری داوطلب قبل و بعد از گوش دادن به موسیقی آرام، صورت گرفته است. نتایج این آزمایشات نشان می‌دهد که سطح خونی اینترلوکین و میزان کورتیزول خون کاهش یافته است. ( رنجبر، 1382) دو محقق به نامهای دای نو و هوج(1977 و 1980 به نقل از زاده محمدی، 1384) اثر موسیقی محرک و آرام بخش را بر واکنش‌های اعصاب خودکار مانند ضربان قلب، نبض، فشارخون، تنفس، واکنش‌های پوستی و عضلانی و امواج مغزی بررسی کردند. ‌آنها در پایان دریافتند که موسیقی آرام بخش،میزان ضربان قلب و نبض و فشارخون را کاهش می‌دهد و ازب اضطراب و نگرانی بیماری پزشکی می‌کاهد.
یکی از جنبه‌های مهم موسیقی، کاهش اضطراب و درنتیجه بهبود وضعیت عملکردی قلب و عروق و تنفس است این مطلب در پژوهشی که توسط همتی، نیازی، پورمیرزاکلهری، یاوری در سال 1382 صورت گرفت به اثبات رسید داب و کرشنر(1998 به نقل از عبدالرحیمی کسبی، 1377) دریافتند که موسیقی می‌تواند به عنوان جانشینی برای دارو به منظور کاهش اضطراب قبل از عمل در بیمارانی که تحت اعمال جراحی کوچک قرار می‌گیرند به کار می‌رود. در سال 1383 تحقیقی با عنوان « بررسی تاثیر موسیقی بر میزان اضطراب کودکان سن مدرسه بستری در بیمارستان کودکان طالقانی» در شهر گرگان، توسط کاظمی، ملک محمدی، عشایری، رهگوی و رهگذر انجام شده است که نتایج این تحقیق نشان داد که میزان اضطراب به وسیله موسیقی کاهش پیدا کرده است . در تحقیق دیگری که در سال 1381 با عنوان « بررسی تاثیر موسیقی بر کاهش اضطراب و افسردگی اتز جانبازان مبتلا به اختلال استرس پس از سانحه روانی» در مرکز روانپزشکی صدر، توسط راه نجات صورت گرفت؛ نتایج نشان داد که نمره‌های اضطراب و افسردگی کاهش پیدا کرده است. « کاربرد موسیقی درمانی در اصطلاح بزهکاران و مجرمان» عنوان پژوهشی است که توسط چلبیانلو درسال 1382 انجام شد که نتایج مثبتی در کاهش اضطراب و رفتارهای خصومت آمیز به وجود آورد. در مقاله‌ای با عنوان « اثرات موسیقی بر درد و اضطراب» که به بررسی نتایج تحقیقات انجام شده تا سال 1382 پرداخته است و توسط مولانایی ، قادری ، عابدی و سید الشهدایی صورت گرفت. تعداد 283 مقاله بدست آمده که در نهایت 20 مقاله انتخاب شد. در بررسی نتایج تحقیقات و مقالات ، همگی بر تاثیر مثبت موسیقی بر کاهش اضطراب و کنترل درد تاکید داشتند. در تحقیق دیگری با عنوان « بررسی تاثیر موسیقی درمانی به عنوان یک فرایند درمانی برکاهش اضطراب دانش آموزان پیش دانشگاهی» که توسط احمدی در سال 1385 انجام گرفت، به این نتیجه رسید که برنامه‌های موسیقی درمانی (‌آرام بخش) در کاهش اضطراب دانش آموزان پیش دانشگاهی موثر است.
ساسان پور(1385) در پژوهش خود به عنوان « بررسی رابطه نوع موسیقی و سلامت روان دانشجویان و بررسی تاثیر موسیقی بر کاهش اضطراب و اختلال خواب دانشجویان» به این نتایج دست یافتند که :
1ـ بین نوع موسیقی و سلامت عمومی رابطه معنادار وجود دارد.
2ـ افرادی که موسیقی سنتی گوش می‌دهند از سلامت عمومی بهتری برخوردارند.
3ـ موسیقی سنتی اثر بخشی بیشتری بر کاهش اضطراب و اختلال دانشجویان دارد.
در پایان نامه دیگری که بر بعد کاربردی، اجتماعی موسیقی اشاره دارد تا بعد درمانی موسیقی، با عنوان « تاثیرموسیقی بر پیشرفت تحصیلی دانش آموزان پسر مقطع سوم ابتدایی ناحیه یک اهواز» توسط چلداوی، عبیات، جین زاده، گرگ زاده، درسال 1383 انجام شد به این نتیجه دست یافتند که بین عملکرد تحصیلی دانش آموزانی که برای آنان موسیقی ارائه شد با دانش آموزانی که برای آنها موسیقی ارائه نشده تفاوت معناداری وجود دارد.
فصل سوم :
روش شناسی طرح پژوهشی :
طرح پژوهشی حاضر از نوع نیمه تجربی بااستفاده از دو گروه آزمایش و یک گروه کنترل است که قبل از شروع کار درمانگی اضطراب سنجیده شد سپس به مدت یک ماه طی 12 جلسه در دو گروه‌آزمایش ( ایرانی وغربی) روش درمانگری اجرا شد، در آخر هر جلسه سنجش کیفی صورت گرفت . در پایان بار دیگر اضطراب دانش آموزان سنجیده شد. جامعه آماری، گروه نمونه ، روش نمونه‌گیری ، حجم نمونه: جامعه آماری پژوهش مشتمل بر 97 دانش آموز دختر سال اول دبیرستان نمونه دولتی الزهرا که در سال تحصیلی 86ـ 85 بودند که همان تعداد به عنوان نمونه آ اری انتخاب شدند. در نتیجه روش نمونه‌گیری در این پژوهش روش در دسترس بوده است. از این تعداد که در سه کلاس درس مستقر بودند بطور تصادفی یک کلاس(33 نفر) به عنوان گروه آزمایشی الف( موسیقی ایرانی) و یک کلاس(33 نفر) به عنوان گروه آزمایشی ب (موسیقی غربی) و یک کلاس دیگر نیز(31 نفر9 به عنوان گروه کنترل انتخاب شد. گروه نمونه از نظر متغیرهای سن، جنس، تحصیلات و میزان اضطراب که با آزمون کل سنجیده شد؛ همتا گردیده‌اند.
ابزار ارزشیابی
1. ابزارسنجش کیفی اضطراب توسط خود دانش آموز: در ابتدای هرجلسه از دانش آموزان خواسته می‌شد، در برگه‌ای که نموداری در آن ترسیم شده و از صفر تا صد(عدد صفر نمایانگر آرامش مطلق و عدد صد اضطراب مطلق) درجه بندی شده است، درجه اضطراب یا آرامش خود را تعیین کنند و پی از پایان جلسه باردیگر این درجه را مشخص کنند. با این وسیله نظر دانش آموزان نسبت به حالات اضطرابی خود سنجیده می‌شود که یک ارزیابی کیفی تلقی می‌شود.
2ـ مقیاس اضطراب کتل؛ در گستره فعالیت‌های بالینی ، هنگامی که تشخیص به منظور روان درمانگری یا به دلیل مسائل مربوط به قلمرو پزشکی داخلی که تنیدگی‌های زندگی آنها را به وجود آورده‌اند، صورت می‌گیرد ، تعیین دقیق نقض اضطراب به صورتی دقیق و قابل اعتماد از پیش ضرورت پیدا می‌کند ، که این مقیاس اضطراب براساس پژوهشهای گسترده‌ای فراهم شده و احتمالاً موثرترین ابزاری است که به صورت یک پرسشنامه کوتاه فراهم آمده است که می‌توان بدون مراقبت بکار بست بدین معنا که وقتی بیمار در اتاق انتظار است می‌توان به چهل ماده تست در تقریباً پنج دقیقه پاسخ دهد. (کراز، 1381) مقیاس اضطراب می‌توان در هردو جنس ، درهمه سنین بعد از 15 ـ 14 سالگی ئ در اکثر فرهنگ‌ها به کار بست، مقیاس حاضر نه تنها مختص تسخیص نخستین بلکه برای ترسیم نمودار تحول بیمار نیز بکار می‌رود. چه می‌توان آن را پس از یک هفته یا بیشتر مجدداً به کار بست. نمره اصلی یا کلی به صورت یک نمره تراز شده« اضطراب کلی» است که موضع بیمار را در پهنه یک مقیاس یازده پارکی مربوط به گروهی که آزمودنی به آن تعلق دارد نشان می‌دهد. اما نمره‌های دیگر: الف) نقش ساخت‌های شخصیت و مشارکت آنها در ایجاد مشخص می‌کنند. ب) بین اضطراب آشکار و پنهان تمایز ایجاد می‌کند. اعتبار یادرستی، مقیاس اضطراب: مقیاس واقعی باید واجد معنا و تعریف واحدی باشد و همچنین باید ازپدید آوری آن براساس پاره‌ای از قوانین علمی میسر شود. این نکته پذیرفته شده که اضطراب ، روان آزردگی و عوامل شخصیت به طور کلی می‌توانند به بهترین وجه از راه تست‌های عینی رفتار ازنوع«عینی ‌تحلیی» مجموعه عوامل شخصیت مورد سنجش قرار گیرند. اینک به طور کلی ابعادی از شخصیت که از راه پرسشنامه‌ها تمیزدادنی و قابل اندازه‌گیری‌اند به خوبی توصیف و مشخص گردیده‌اند. همبستگی و عاملی کردن نمره‌های بدست آمده نشان داده‌اند که اکثریت ساخت‌های شخصیت یعنی: O- گرایش به گنهکاری Q4- تنش ارگی Q3(-)- فقدان توحید یافتگی C(-)- ضعف من L- نا ایمنی پارانویایی و با درجه کمتری ، H(-) کمرویی به صورت یک عامل مرتبه دوم به یکدیگر وابسته‌اند. این مقیاس واجد معنا وتعریف واحدی از اضطراب است که منبعث از پاره‌ای از قوانین علمی است. دستوراجرای تست: اجرای تست به صورت فردی یا جمعی امکان‌پذیراست ، باید از تست به عنوان ورقه « خود تحلیل‌گری» یاد کرد و ضرورت صداقت در پاسخ دادن را مورد تاکید قرار داد و یاد‌آور شد که« نخستین پاسخ»مورد نظر است و نتایج محرمانه‌اند، با دو مثال ساده در آغاز به عنوان تمرین کار را شروع کرد . درپژوهش موردنظر‌آزمون به صورت گروهی قبل و بعد از روش درمانگری اجرا شد. روش تصحیح و نمره‌گذاری: پاسخ آزمودنی‌ها با مراجعه به فهرست نمره‌گذاری یا پنجره تصحیح می‌شود. بعد از تعیین نمره‌های پاسخ باید مجموع نمره‌های 20 پرسش نخست و 20 پرسش بعدی را به طور جداگانه مشخص کرد و سپس کل نمره‌ها را بدست آوریم. با مراجعه به جدول 2 جمع نمره‌های آزمودنی درهر عامل بدست می‌آید ، سپس نمره‌های خام را به نمره‌های تراز شده تبدیل می‌کنیم. پس می‌توان نمره نهایی آزمودنی را از بین سه نوع نمره ممکن، انتخاب کرد: 1ـ فقط یک نمره که نمره کل اضطراب است: در بسیاری از موارد تنها داده مورد نیاز همین نمره است . این نمره جمع امتیازاتی است که از 40ماده تست بدست آمده‌اند. پس این نمره، درعین حال مجموع دونمره الف(جمع 20 پرسش اول) و ب( جمع 20 پرسش بعدی) نیز هست. 2ـ تمایز بین دونمره. الف ـ اضطراب پنهان یا جمع امتیازات مربوط به مواد 1 تا 20 ب ـ اضطراب آشکار یا نشانه‌ای که مجموعه امتیازات مواد 21 تا 40 است. 3 ـ تمایز بین پنج نمره‌ای که با ساخت‌های شخصیتی که در اضطراب مداخله دارند مطابقت می‌کند ، یعنی عملاً امتیازاتی که برای مواد بخش‌هایO,C(-) ,Q3(-),Q4 و L به دست آمده‌اند. الف ـ تحول هوشیاری نسبت به خودQ3 این عامل درانگیزش برای یکپارچه کردن رفتار فردی است درحول و حوش احساس از خویشتن که پذیرفته و هشیار است و ضوابطی که ازنظر اجتماعی مور تائید هستند . فقدان این توحید یافتگی رفتار در حول و حوش مفهوم روشنی از خود، همانطور که اشباع‌های مرتبه دوم ( تقریباً 8/0 برای Q3) نشان می‌دهند، یکی از علل عمده گسترش اضطراب است. بدین ترتیب نمره مولفه Q3 می‌تواند به منزله اندازه درجه‌ای از اضطراب باشد که به ساخت‌‌های شخصیتی وعادات اجتماعی مورد تائید، وابسته است . ب‌ـ نیروی من:C عاملC نشان دهنده مفهوم شناخته شده نیروی من است. یعنی ظرفیت مهار کردن بلافاصله و بیان تنش‌ها به نحوی سازش یافته و واقع نگر. همبستگی منفی این عامل با مجموعه اضطراب دارای این معناست که یک من نگران همراه با دفاع‌های بسیار، به وجود آورنده اضطراب است. فرضیه دومی که شاید برای تبیین این ارتباط علمی تر به نظر آید این است که یک تنش شدید اضطراب‌آمیز، نوعی واپس روی به وجود می‌آورد و از تحول بهنجار نیروی من ممانعت می‌کند. ج ـ گرایش پارانویایی:L شاید بتوان گفت که موقعیت اجتماعی مشکلی که براثر رفتار پارانویایی به وجود آمده است، می‌تواند اضطراب را به وجود آورد یا ممکن است، معرف مشارکت نا ایمنی اجتماعی در اضطراب باشد که به موازات گسترش دفاع‌های پارانویایی آشکار می‌شود. دـ گرایش به گنهکاری:O در سطح توصیفی، عاملO به منزله گنهکاری اضطراب آمیز افسرده وار تلقی شده است. این عامل می‌تواند به منزله تمایل سرشتی اضطراب باشد. همچنین می‌تواند، در اشکال افراطی، به منزله نشانگان افسردگی، خودمتهم سازی و اضطراب به صورت در آمیخته جلوه‌گر شود. این مفهوم در اصطلاح فرویدی برابر با مفهوم اضطرابی است که بر اثر فشارهای فرامن به وجود آمده باشد. ه ـ تنش ارگی : Q4 این عامل به دلیل درجه همبستگی‌اش یکی از مهمترین مولفه‌ها است و به نظر می‌رسد که می‌تواند نشانگر درجه اضطرابی باشد که براثر فشار بن، یعنی به واسطه کشاننده‌های بیدار شده و نیازهای کام نایافته گوناگونی ، به وجود آمده است. این عامل نشاندهنده رابطه مثبتی است که در اکثر سطوح ، بین اضطراب و نتیجه کار، یافته شده است ، تحریک اشتهای جنسی، نیاز حرمت، و ترس از یک موقعیت در بین کشاننده‌هایی هستند که همبستگی مثبت آنها را با این مولفه یافته‌اند. سطح آن از طریق تمایل به هیجان پذیری، تنش، زودانگیختگی و عصبانیت آشکار می‌شود. نمره اول: یعنی تراز اضطراب کلی‌‌ـ مستلزم هیچ نوع تبیین یا توصیف اضافی نیست. نمره‌های دوم: به منظور تعیین میزان هشیاری یا عدم هشیاری بیمار نسبت به اضطراب خویش است. تمایز سوم یعنی تمایز بین پنج مولفه به صورتی که درتصحیح خاطر نشان شد، تحقق می‌یابد، قابل ذکر است که از بین سه نمره یاد شده، نمره دوم در وضع کنونی برای تعیین رابطه کلی بین اضطراب پنهان و اضطراب آشکار بکار گرفته می‌شود و ارزش آن باید در پرتو تجربه بالینی درباره تست، مورد تفسیر قرار گیرد، اما نمره‌های یک و سه به عکس باید پس از تغییر فوری آنها به نمره‌های تراز شده، مورد تفسیر واقع شود. همچنین باید یادآور شد که نمره تراز شده‌ای که بین 4 تا 6 باشد، نشان دهنده درجه متوسط اضطراب است. نمره‌ای که بین صفر تا 3 باشد نشان دهنده شخصی آرام، پابرجا، راحت و تنش زدوده است. تفاوت نمرات برحسب تشخیص بالینی برای روان آزرده‌های مضطرب در جدول شماره 4 آورده شده است. نمره‌ای که 7 یا 8 باشد نشانگر شخصی است که ممکن است به طور مشخص یک روان آزرده مضطرب باشد. و بالاخره نمره 9 یا 10 معرف فردی است که به وضوح، خواه به منظور اصلاح موقعیت خود و خواه به منظور و مشورت یا روان درمانگری به کمک نیاز دارد.
جدول 4ـ نتایج افراد بهنجار وروان آزرده گروه تعداد میانگین انحراف معیار بهنجاران 795 75/26 16/11 روان ‌آزردگان 154 54/38 40/12 هیستریک‌های مضطرب 59 75/44 80/12 شیوه تجزیه وتحلیل داده‌ها: از آنجا که مقایسه میانگین و انحراف استاندارد بین سه گروه انجام شده از تحلیل واریانس برای تجزیه و تحلیل داده‌ها استفاده شده است. فصل چهارم : تجریه و تحلیل‌آماری داده‌ها دراین پژوهش با توجه به سوال‌های مطرح شده برای تجزیه و تحلیل داده‌ها از تحلیل واریانس، میانگین انحراف استاندارد گروههای مستقل استفاده شد. نتایج حاصل از میانگین و انحراف استاندارد هریک از مقیاس‌های بکار رفته که مبنی بر تست اضطراب کتل است نشان می‌دهد که بین اضطراب( و عامل‌های آن) و موسیقی درمانگری رابطه معناداری وجود ندارد( جدول‌های 1 تا 5) از سوی دیگر میانگین درصد آرامشی که دانش آموزان در هرجلسه گزارش کرده‌اند( نمودار 1 تا 3) تاثیر مثبت موسیقی درمانگری را نشان می‌دهد. جدول 1 میانگین وانحراف استاندارد نمره‌های اضطراب و عوامل آن نسبت به موسیقی ایرانی پیش از آزمون و پس از آزمون را نشان می‌دهد. در جدول 2 این مقایسه نسبت به موسیقی غربی و در جدول 3 میانگین و انحراف استاندارد گروه کنترل مشخص شده است. در جدول 4 هردو گروه‌آزمایش(ایرانی و غربی) در پس آزمون مقایسه شده‌اند . جدول 5 میانگین، F، درجه آزادی و سطح معناداری نمره‌های اضطراب دانش آموزان هرسه گروه در پس آزمون را نشان می‌دهد. در نمودار 1 میانگین درصد آرامشی که گروه آزمایشی غربی در هرجلسه گزارش کرده‌اند و نمودار 2 همان سنجش در گروه آزمایشی ایرانی را نشان می‌دهد و مقایسه بین دوگروه آزمایشی ایرانی و غربی در نمودار 3 ترسیم شده است. همانطو که در نمودار 1 و 2 نشان می‌دهد در جلسه سوم(و جلسه نهم و دهم گروه غربی) میانگین درصد آرامش گزارش شده توسط دانش آموزان در دو گروه به طور محسوس پایین تر از دیگر جلسه‌ها است. ولی در جلسه‌های دیگر دانش آموزان به میزان نسبتاً بالایی گزارش داده‌اند که با موسیقی درمانگری آرامش کسب کرده‌اند.
جدول 1‌: میانگین و انحراف استاندارد نمره‌های اضطراب دانش آموران در گروه آزمایش 1 قبل و بعد از شنیدن موسیقی ایرانی(33 = N ) عوامل اضطراب قبل ازدرمانگری بعد از درمانگری میانگین انحراف استاندارد میانگین انحراف استاندارد اضطراب کل 97/4 60/2 32/5 90/5 اضطراب پنهان 73/4 47/2 71/4 79/2 اضطراب آشکار 36/5 31/2 68/5 92/2 Q3 06/6 15/2 76/5 20/2 پایداری هیجانی 30/4 64/2 74/4 57/3 L 97/4 35/2 29/5 93/2 احساس گنهکاری 36/5 99/1 62/5 41/2 Q4 73/4 41/2 29/4 54/2
جدول 2‌: میانگین و انحراف استاندارد نمره‌های اضطراب دانش آموران در گروه آزمایش 2 قبل و بعد از شنیدن موسیقی ایرانی(33 = N ) عوامل اضطراب قبل ازدرمانگری بعد از درمانگری میانگین انحراف استاندارد میانگین انحراف استاندارد اضطراب کل 61/4 04/2 47/4 06/2 اضطراب پنهان 23/4 87/1 63/4 73/1 اضطراب آشکار 71/4 47/2 28/4 30/2 Q3 03/5 64/1 25/5 70/1 پایداری هیجانی 71/3 00/2 00/4 04/4 L 94/4 12/2 19/5 11/2 احساس گنهکاری 90/4 19/2 63/4 79/1 Q4 61/4 30/2 28/4 33/2 جدول 3‌: میانگین و انحراف استاندارد نمره‌های اضطراب دانش آموزان در گروه کنترل (31=N) عوامل اضطراب قبل ازدرمانگری بعد از درمانگری میانگین انحراف استاندارد میانگین انحراف استاندارد اضطراب کل 15/5 50/2 22/5 77/2 اضطراب پنهان 88/4 10/2 91/4 36/2 اضطراب آشکار 42/5 73/2 34/5 95/2 Q3 88/5 14/2 66/5 05/2 پایداری هیجانی 97/4 54/2 97/4 59/2 L 97/3 33/2 59/4 28/2 احساس گنهکاری 42/5 45/2 28/5 37/2 Q4 00/5 47/2 94/4 .3/3 جدول 4‌: آزمون تفاوت میانگین نمره‌های اضطراب ‌آزمودنی ‌های دوگروه آزمایش قبل و بعد از شنیدن موسیقی ایرانی(33 = N ) عوامل اضطراب قبل ازدرمانگری بعد از درمانگری میانگین انحراف استاندارد میانگین انحراف استاندارد اضطراب کل 32/5 90/2 47/4 06/2 اضطراب پنهان 71/4 79/2 63/4 73/1 اضطراب آشکار 68/5 92/2 28/4 30/2 Q3 76/5 20/2 25/5 70/1 پایداری هیجانی 74/4 57/3 0/4 04/2 L 29/5 93/2 19/5 11/2 احساس گنهکاری 62/5 41/2 63/4 79/1 Q4 29/4 54/2 28/4 33/2 جدول مقایسه میانگین نمره‌های اضطراب دانش آموزان در پس آزمون به تفکیک گروهها عوامل اضطرابی آزمایش 1 N=33 آزمایش 2 N=33 کنترل N=31 F درجه آزادی سطح معناداری اضطراب کلی 32/5 47/4 22/5 612 691/0 اضطراب پنهان 71/4 63/4 91/4 373 867/. اضطراب آشکار 68/5 28/4 34/5 289/1 270/0 Q3 76/5 25/5 66/5 220/1 301/0 پایداری هیجانی 74/4 0/4 97/4 281/1 274/0 L 29/5 19/5 59/4 360/1 241/0 احساس گنهکاری 62/5 63/4 28/5 893 487/0 Q4 29/4 28/4 94/4 487 786/0 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1
نمودار 1: میانگین درصد آراسشی که دانش آموزان درهر جلسه پخش موسیقی غربی گزارش کرده‌اند. 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1
نمودار 2: میانگین درصد آراسشی که دانش آموزان درهر جلسه پخش موسیقی ایرانی گزارش کرده‌اند. 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 نمودار3:درصد آراسشی که دانش آموزان از شنیدن موسیقی ایرانی وغربی گزارش کرده‌اند. فصل پنجم : بحث و نتیجه‌گیری جمع بندی نتایج: به طور کلی هدف این پژوهش بررسی رابطه موسیقی درمانگری و اضطراب درمیان دانش‌آموزان سال اول دبیرستان در یکی از مدارس منطقه 18 شهر تهران بود و نمونه آماری شامل 97 نفر که 31 نفر در گروه کنترل و 66نفر در دو گروه‌آزمایشی 33 نفری تقسیم شدند.
نتایج نشان داد که:
1ـ موسیقی درمانگری تاثیر معناداری بر اضطراب دانش آموزان نداشته است.
2ـ تفاوت معناداری میان موسیقی ایرانی و غربی( کلاسیک) بر اضطراب دانش آموزان دیده نشده است.
3ـ سنجش کیفی دانش آموزان برخلاف نتیجه‌آزمون اضطراب کتل نشان دهنده تاثیرموسیقی درمانگری بوده است.
بحث نهایی: نتایج بدست آمده در این پژوهش با پژوهش‌های پیشین در مورد تاثیر موسیقی درمانگری بر اضطراب مطابقت ندارد. مانند پژوهش ساسان پور در سال 1385 با عنوان « بررسی رابطه نوع موسیقی و سلامت روان دانشجویان و بررسی تاثیرموسیقی برکاهش اضطراب و اختلال خواب دانشجویان» نشان می‌دهد که:
1ـ بین نوع موسیقی و سلامت عمومی رابطه معنادار وجود دارد.
2ـ افرادی که موسیقی سنتی گوش می‌دهند از سلامت عمومی بهتری برخوردارند.
3ـ موسیقی سنتی اثر بخشی بیشتری برکاهش اضطراب و اختلال دانشجویان دارد. در پایان نامه چلداوی، عبیات، جین زاده ، گرگ زاده که درسال 1383 انجام شد به این نتیجه دست یافتند که بین عملکرد تحصیلی دانش آموزانی که برای آنان موسیقی ارائه شد با دانش آموزانی که برای آنها موسیقی ارائه نشده تفاوت معناداری وجود دارد. به نظر می‌رسد در تبیین نتیجه بدست آمده باید به عوامل و متغیرهای مزاحمی که در جریان پژوهش شناسایی و کنترل نشده‌اند متکی بود و به منظور درک دقیقتر تاثیر موسیقی درمانگری بر اضطراب به تحقیقات کاملتری نیاز است.
محدودیت‌ها:
1‌ـ عدم کنترل متغیرهای مزاحم مانند پخش دعا درهمان زمان
2ـ محدودیت‌هایی در خصوص تبعیت از قوانین و شرایط جاری مدرسه
3ـ تعداد کم نمونه پیشنهادها: این پژوهش نشان داد که دانش آموزان در موسیقی اصیل( چه غربی و چه ایرانی) هیچ اطلاعات درستی نداشتند و تنها شنونده موسیقی‌های پاپ غرب بوده‌اند و با افزایش آگاهی آنها میتوانیم امیدوار باشیم که دیگر مصرف کننده صرف نیستند بلکه با دقت موسیقی را انتخاب می‌کنند و شنونده فعالی خواهند بود. پیشنهاد محققان این است که پژوهش موردنظر با حجم نمونه بیشتر و حذف عوامل مداخله‌گر تکرار شوند تا به نتایج دقیقتری دراین مورد دست پیدا کنیم .
پیوست‌ها:
نمونه تست اضطراب کتل پیوست شده است.
منابع:
ـ احمدی ، افسون(‌1385). بررسی تاثیر موسیقی درمانی به عنوان یک فرایند درمانی بر کاهش اضطراب دانش آموزان پیش دانشگاهی در اولین کنگره سراسری هنردرمانی درایران، برگزار شده در تهران. ـ پترز، ژاکلین اشمین (‌1380) ، مقدمه‌ای برموسیقی درمانی. ترجمه علی زاده محمدی، تهران: اسرار دانش. ـ جمالی، رایکا؛ مرجانی، علی و معتمدی، مرتضی(1375)
بررسی شیوع اضطراب‌آشکار و پنهان و عوامل موثر برآن در دانش اموزان دبیرستانی قاسم آباد اسلام شهر، پایان نامه دکتری به راهنمایی زهرا سادات مشکانی، دانشگاه علوم پزشکی تهران. دانشکده پزشکی. ـ چلداوی، حیدر؛ عبیات، حمید، جین زاده، محمد رضا و گرگ زاده ، محمد رضا(1383)
تاثیر موسیقی بر پیشرفت تحصیلی دانش آموزان پسر مقطع سوم ابتدایی ناحیه یک اهواز در چهارمین کنگره سراسری کاربرد موسیقی در سلامت جسم وروان برگزار شده در تهران. ـ چلبیانلو ، غلامرضا. (1382) کاربرد موسیقی درمانی در اصلاح بزهکاتران و مجرمان در سومین کنگره سراسری کاربرد موسیقی در سلامت جسم و روان برگزار شده در تهران، ـ دادستان، پ. ( 1383)
روانشناسی مرضی تحولی از کودکی تا بزرگسالی، چاپ ششم ، تهران‌: سمت. ـ راه نجات، امیرحسین(1381)
بررسی تاثیر موسیقی برکاهش اضطراب و افسردگی از جانبازان مبتلا به اختلال استرس پس از سانحه روانی مرکز روانپزشکی صدر، پایان نامه دکتری به راهنمایی حسن عشایری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد رودهن،دانشکده پزشکی. ـ رنجبر افسانه(1382)
اهمیت موسیقی درمانی از دیدگاه علوم پزشکی در سومین کنگره سراسری کاربرد موسیقی در سلامت جسم و روان برگزار شده در تهران ـ زاده محمدی،علی، ( 1384)،
کاربردهای موسیقی درمانی در زمینه‌های روانپزشکی ، پزشکی و روانشناختی، چاپ دوم، تهران: اسرار دانش. ـ ساسان پور، مهشید( 1385)
بررسی رابطه نوع موسیقی و سلامت روان دانشجویان و بررسی تاثیر موسیقی بر کاهش اضطراب واختلال خواب دانشجویان در اولین کنگره سراسری هنردرمانی در ایران، برگزار شده در تهران. ـ صادقی ، شکوه‌(‌1382) ،
کاربرد موسیقی در درمان اختلالات رفتاری و عاطفی کودکان و نوجوانان در سومین کنگره سراسری کاربرد موسیقی در سلامت جسم و روان، برگزار شده در تهران. ـ ضیایی ، مریم ، امیری، شعله‌( 1385) .
رابطه بین زمان واکنش با هوش و سطح اضطراب. روانشناسان ایرانی،شماره 9، 61ـ 53. ـ عبدالرحیمی، کسبی ، مسع، (‌1377)
بررسی اثر موسیقی کلاسیک بر میزان اضطراب پرستاران خانم در بیمارستان دی. پایان نامه دکتری به راهنمایی دکتر حسنعشایری، دانشگاه علوم پزشکی ایران ،دانشکده پرستاری و مامایی. ـ عصاریان ، الهه،(1383)
موسیقی سنتی، آمیخته با تاریخ و فرهنگ. فرهنگ و پژوهش شماره 185 ، 31 ـ 30 . ـ کاظمی ملک محمودی، شیدا، (1383)
بررسی تاثیر موسیقی بر میزان اضطراب کودکان سن مدرسه بستری در بیمارستان کودکان طالقانی گرگان در چهارمین کنگره سراسری کاربرد موسیقی در سلامت جسم و روان، برگزار شده در تهران. ـ کراز ژاک ( 1381) .
بیماریهای روانی. ترجمه دادستان.پ ـ منصور، م، چاپ وم، تهران: رشد. ـمولانا ، امیر، قادری، ابراهیم، عابدی، فرزاد و سید الشهدایی ، نسرین(‌1382)
اثرات موسیقی بر درد و و اضطراب در سومین کنگره سراسری کاربرد موسیقی در سلامت جسم و روان، برگزار شده در تهران. ـ مهدوی، رضا( 1382) ،
موسیقی چاپ دوم، تهران: انتشارات مدرسه. ـ میرهادی ، توران(1383) کتاب کار مربی کودک، چاپ یازدهم، تهران: آگاه. ـ نعمت طاووسی، محترم(‌1378) .
بررسی میزان شیوع اختلالهای اضطرابی و اثر آن برکارآمدی تحصیلی در دانشجویان دانشگاه‌ آزاد اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب، دفتر مطالعات و تحقیقات روانشناسی و علوم تربیتی. ـ همتی، ناصر، نیازی، مجتبی؛ پورمیرزا کلهر،رضا و یاوری، فریبا(1382).
بررسی اثرات موسیقی بر وضعیت همودینامیک بیماران جراحی قلب یاز در سومین کنگره سراسری کاربرد موسیقی درسلامت جسم و روان، برگزار شده در تهران. - Harry, Reid (2007). Other definitions of Music therapy. Retrivirwes in (22/5/2007)
Top